Convenant als kompas: hoe Rivierenland samenwerking smeedde rond arbeidsmigratie 19-06-2025

De regio Rivierenland kent een bloeiende economie, gedragen door sectoren als fruitteelt, logistiek, industrie en bouw. Al deze sectoren hebben één onmisbare schakel: arbeidsmigranten. Maar met hun komst groeide ook de druk op de woningmarkt, leefbaarheid en gemeentelijke capaciteit.

  De situatie vroeg om meer dan incidentenbeleid of losse gemeentelijke initiatieven. Daarom sloegen de acht gemeenten in Rivierenland in 2019 de handen ineen om het vraagstuk van arbeidsmigranten regionaal aan te pakken. Vier jaar later ligt er een gedragen uitvoeringsprogramma én een convenant waarin gemeenten, uitzendorganisaties, werkgevers en huisvesters duidelijke afspraken hebben gemaakt. Een aanpak die niet alleen problemen oplost, maar ook samenwerking structureel versterkt.

  “Het zijn niet de sterken die overwinnen, maar de dapperen ” zegt Nees van Wolfswinkel, wethouder in Neder-Betuwe en voorzitter van het portefeuilleoverleg Huisvesting Arbeidsmigranten. Het convenant helpt daarbij om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen.

Van urgentie naar regie: het ontstaan van de samenwerking

In 2018 kreeg Van Wolfswinkel het dossier arbeidsmigratie op zijn bureau. In de regionale woonoverleggen stond het onderwerp meestal als laatste punt geagendeerd – met als gevolg dat het vaak bleef liggen. Ondertussen nam het probleem toe. Arbeidsmigranten woonden massaal in Tiel, terwijl hun werk elders lag. De leefbaarheid in bepaalde wijken verslechterde, verkeersstromen namen toe, en starters grepen naast betaalbare woningen. “Een lokaal bedrijf met 120 Poolse werknemers had nagenoeg alle goedkope woningen in de buurt opgekocht,” zegt Van Wolfswinkel. “Onze eigen inwoners, met name starters, hebben hierdoor nauwelijks kans om een huis te kopen.” In 2019 besloten de acht gemeenten gezamenlijk op te trekken. De constatering was helder: de opgave is bovenlokaal, de oplossing dus ook. Daarmee begon een intensief proces van verkennen, structureren en samenwerken. Public Result werd in 2021 gevraagd om dit proces te begeleiden. Kees Stob trad op als regionaal kwartiermaker. “Het ging niet vanzelf,” herinnert Stob zich. “Gemeenten hadden uiteenlopende belangen en startposities. Maar juist door het gezamenlijk gesprek ontstond er eigenaarschap en draagvlak.”

Van plan naar praktijk: vijf stappen richting resultaat

Terugkijkend kende de aanpak stappen die helpen om van urgente opgaven tot uitvoerbare afspraken te komen:

1. Opgave verhelderen

De eerste stap was het scherp krijgen van de gezamenlijke opgave. In Rivierenland betekende dit: inzicht krijgen in waar arbeidsmigranten wonen, waar ze werken, wat de impact is op woningmarkt en leefbaarheid, en welke bestuurlijke ambities er zijn. Er was sprake van een enorme scheefgroei in Tiel. Er woonden 4.500 arbeidsmigranten, terwijl er maar 500 werkten. In Neder-Betuwe werkte zo’n 800 arbeidsmigranten en woonden er ongeveer even veel. Deze fase bracht niet alleen het probleem in kaart, maar zorgde ook voor bewustwording bij bestuurders en ambtenaren. De urgentie werd gedeeld – een noodzakelijke basis voor samenwerking.

2. Structuur en samenwerking organiseren

Met de opgave helder, werd de samenwerking georganiseerd. Er kwam een bestuurlijk portefeuilleoverleg waarin alle wethouders wonen zitting hebben. Van Wolfswinkel werd voorzitter. Maandelijks kwamen de wethouders bijeen om besluiten af te stemmen en signalen uit te wisselen. Ambtelijk werd eveneens een structuur opgezet, met thematische werkgroepen zoals registratie en informatie, monitoring en kennisdeling, en controle en handhaving. Public Result vervulde hier een coördinerende en verbindende rol. “Door bestuurlijke rugdekking en ambtelijke inzet samen te brengen, voorkom je dat een aanpak verzandt in goede bedoelingen,” aldus Stob.

3. Beleid ontwikkelen en afstemmen

In 2021 werd gestart met het opstellen van een regionaal beleidskader en een uitvoeringsprogramma. Hierin zijn afspraken opgenomen over o.a. de verdeling van verantwoordelijkheden, minimale kwaliteitscriteria, handhaving, en het stimuleren van inschrijving in de BRP. Gemeenten als Tiel, Zaltbommel en Neder-Betuwe namen een voortrekkersrol, vanwege de grote druk of economische noodzaak. Het uitvoeringsprogramma bevatte ook praktische stappen: van het opzetten van een nachtregister tot het organiseren van opvangplekken dichtbij werk. “Door het vraagstuk als regio op te pakken en lokaal beleid te harmoniseren, ontstaat er een gelijk speelveld. En daarmee voorkomen we een waterbedeffect,” zegt Van Wolfswinkel.

4. Afspraken maken met stakeholders

Een belangrijk onderdeel van het proces was het betrekken van marktpartijen. Werkgevers, uitzendbureaus en huisvesters werden uitgenodigd voor dialoog én medeverantwoordelijkheid. Dat leidde in 2023 tot het Convenant Huisvesting Internationale Werknemers Regio Rivierenland. De ondertekenaars hebben afgesproken om samen te zorgen voor goede, veilige en eerlijke huisvesting. De kernafspraken uit het convenant zijn:

• Arbeidsmigranten die langer dan vier maanden blijven, worden ingeschreven in de BRP.
• Nieuwe huisvesting moet voldoen aan hoge kwaliteitsnormen, zowel fysiek als qua beheer.
• Werkgevers zorgen voor werkgarantie of begeleiding bij werkloosheid.
• Er is een evenwichtige verdeling van verblijfplaatsen, afgestemd op werkelijke werklocaties.
• De zelfredzaamheid van arbeidsmigranten wordt bevorderd, bijvoorbeeld via voorzieningen en informatie.
• De 80-10-10-regel: minimaal 80% van de bewoners werkt in de gemeente van huisvesting, 10% elders in de regio, en 10% daarbuiten.

5. Samen uitvoeren en leren

De implementatiefase is inmiddels gestart. Gemeenten en partners voeren gezamenlijk het programma uit, en toetsen nieuwe initiatieven aan het convenant. Inmiddels is in diverse gemeenten de planvorming en realisatie van nieuwe locaties in volle gang. Er wordt volop gewerkt aan een systematiek voor registratie. Er is een eerste initiatief uit de markt voor opvang dakloze arbeidsmigranten. Maar in het aanjaagteam huisvesting arbeidsmigranten waar de convenantspartners de voortgang bespreken komen ook de zaken aan de orde niet nog niet zo goed lopen of ingewikkeld zijn zoals een consequente registratie in het nachtregister of de praktische omgang met de 80-10-10 regel. Door gezamenlijke monitoring ontstaat bovendien inzicht in trends, knelpunten en best practices – essentieel voor bijsturing en draagvlak.  

Samen werken werkt: lessen voor andere regio’s

De aanpak in Rivierenland laat zien hoe een complexe en gevoelige opgave kan worden aangepakt met gedeeld eigenaarschap en structurele samenwerking. Het convenant is niet het eindpunt, maar het resultaat van een proces waarin vertrouwen en transparantie centraal stonden. “We moeten het echt samen doen,” zegt Van Wolfswinkel. Het is belangrijk dat gemeenten van elkaar leren deze uitdagingen niet alleen aangaan. Stob: “En vooral: begin gewoon. Je hoeft niet alles te weten. Inzicht in de opgave is belangrijk, maar het is minder belangrijk om de cijfers eerst tot achter de komma scherp te krijgen voordat er stappen gezet worden.” De regio Rivierenland heeft met deze aanpak niet alleen de positie van arbeidsmigranten verbeterd, maar ook een stevig fundament gelegd voor samenwerking op andere opgaven, zoals statushouders, spoedzoekers en doelgroepen met een woon én zorgvraag. Een convenant kan niet alles oplossen. Maar als het, zoals in Rivierenland, gepaard gaat met dialoog, structuur en bestuurlijke wil, wordt het een kompas voor samenwerking.  

Meer weten over het Uitvoeringsprogramma of Convenant? Klik hier

  Dit artikel is een overview en actualisatie van het proces van totstandkoming van de samenwerking en uitvoering in de regio Rivierenland rond het thema arbeidsmigranten. Gebruik is gemaakt van eerdere interviews met dhr Wolfswinkel en de heer Stob die op de website van Platform31 en Public Result zijn gepubliceerd.